Ontmoet de maker: Marjolein Schaftenaar

Achter iedere activiteit van Stadsklooster Haarlem staat een maker met een eigen verhaal, inspiratie en manier van kijken. In de nieuwe reeks Ontmoet de maker stellen we de mensen achter onze activiteiten aan je voor.

We trappen de reeks af met Marjolein Schaftenaar. Bij Stadsklooster Haarlem begeleidt zij Kleine rituelen: Smelt een kaarsje, een ritueel rond aandacht, perspectief en de beweging tussen stollen en weer vloeibaar worden.

Aandacht voor wat belangrijk is

Marjolein werkt op het snijvlak van onderwijs en zorg. Haar werk in het voortgezet onderwijs is een van haar grote liefdes. Ze is er leerlingbegeleider en geeft daarnaast Nederlandse les aan nieuwkomers. Ook ontwikkelt ze projecten waarin taal en muziek samenkomen. Zo bedacht ze de methode Nederlands als tweede taal, muziek als eerste hulp en organiseert ze concerten waarin taal en muziek centraal staan.

Toch stelt Marjolein zichzelf het liefst voor aan de hand van alles wat haar blij maakt. Naast de mensen van wie ze houdt en haar werk in het voortgezet onderwijs zijn dat onder andere taal en ideeën, maar ook nonogrammen, sporten, fonteinen, mooie luchten, de zonsopkomst en het moment waarop iedereen in het verkeer ruimte maakt voor een ambulance. En concentratie – daar houdt ze ook van.

Die liefde voor aandacht speelt een belangrijke rol in Kleine rituelen: Smelt een kaarsje. Lange tijd was Marjolein helemaal niet bezig met rituelen. Het woord speelde geen actieve rol in haar leven. Dat veranderde toen ze tijdens haar studie een boek van de Vlaamse filosoof Herman De Dijn las. Daarin leerde ze rituelen kennen als ‘aandachtsmachines’: manieren om onze aandacht te richten op iets wat we belangrijk vinden.

“Een ritueel kan helpen om aandacht te organiseren voor iets wat waardevol voor je is.”

Sindsdien denkt Marjolein vaker na over de verschillende ‘aandachtsmachines’ waarin mensen leven. Een familie, huishouden, vriendschap, straat, stad, land of werkplek vormen en sturen onze aandacht. Dat geldt ook voor de virtuele omgevingen waarin we steeds meer tijd doorbrengen – en waarin anderen soms geld verdienen aan onze aandacht.

Een ritueel kan daar iets tegenover zetten. Het kan helpen om bewust aandacht te organiseren voor een onderwerp, ervaring of waarde die je belangrijk vindt.

Tussen stollen en vloeibaar worden

Tijdens Smelt een kaarsje staat het begrip ‘perspectivistische lenigheid’ centraal. De term is afkomstig van filosoof Lammert Kamphuis en gaat over het vermogen om je te verplaatsen in andere ideeën, overtuigingen en gezichtspunten.

Het smeltende kaarsvet maakt die beweging zichtbaar. We leven met gestolde ideeën en overtuigingen. Die hebben we nodig: ze bieden houvast en helpen ons iets op te bouwen. Tegelijkertijd is het belangrijk dat ideeën ook weer vloeibaar kunnen worden, zodat er ruimte ontstaat voor beweging en een ander perspectief.

Voor Marjolein gaat het daarom niet om een keuze tussen het gestolde en het vloeibare. We hebben beide nodig: structuur én spontaniteit, bouwen én laten gebeuren.

Ze herkent die beweging bij uiteenlopende denkers. Psychotherapeut Esther Perel beschrijft het leven als een voortdurende dans tussen structuur – dat wat we bouwen – en spontaniteit – dat wat ontstaat. Marjolein ziet daarin ook een verwantschap met het werk van de middeleeuwse denker Meister Eckhart, die schreef over de spanning tussen de wil om te beheersen en het vermogen om iets te laten gebeuren.

“Het gestolde en het vloeibare zijn allebei nodig. De beweging ertussen wordt mooier naarmate je leniger bent.”

Opmerken en je uitstrekken

Ook de herkomst van het woord ‘aandacht’ fascineert Marjolein. Het woord zou mogelijk samenhangen met het Oudhoogduitse ana-denken, dat iets betekent als opmerken of bemerken. Om iets werkelijk te kunnen opmerken, moet je ontvankelijk zijn. Dat vraagt om opmerkzaamheid – en die is in de drukte van alledag niet altijd gemakkelijk op te brengen.

Daarnaast is er het Latijnse attentio, dat ‘zich uitstrekken naar’ betekent. Voor Marjolein wijst dat op een andere beweging van aandacht. Aan de ene kant kun je ontvankelijk en opmerkzaam zijn voor wat zich aandient. Aan de andere kant kun je je aandacht actief uitstrekken naar iets.

Beide vormen van aandacht vindt ze waardevol. Ze hoopt dat deelnemers tijdens Smelt een kaarsje iets kunnen opmerken, ergens bewust bij kunnen stilstaan of zich met hun aandacht kunnen uitstrekken naar iets wat voor hen van betekenis is.

Precies luisteren en toch iets anders horen

Ook buiten haar activiteit blijft Marjolein graag oefenen in aandacht en perspectief. Iedere zaterdagochtend gaat ze hardlopen met een vriend die ze al meer dan twintig jaar kent. Daarna drinken ze koffie, praten ze bij en bespreken ze soms een podcast of artikel dat een van hen heeft doorgestuurd.

Onlangs besloten ze een fragment van vijf minuten uit een podcast heel nauwkeurig te beluisteren. Het ging over Hannah Arendt en haar definitie van naastenliefde. Hoewel ze elkaar goed kennen en samen naar precies hetzelfde fragment luisterden, bleken ze allebei iets heel anders – bijna iets tegenovergestelds – te hebben gehoord.

Juist dat vindt Marjolein fascinerend. Zelfs wanneer mensen elkaar al lange tijd kennen en denken elkaar goed te begrijpen, kunnen ze dezelfde woorden vanuit een ander perspectief beluisteren en interpreteren. Voor haar raakt die ervaring direct aan het belang van perspectivistische lenigheid.

Een onuitputtelijke bron van verwondering

Rust vindt Marjolein in het besef dat haar ervaringen niet uniek zijn. Wanneer ze zich onrustig voelt, denkt ze eraan dat ontelbaar veel mensen vóór haar dezelfde emoties hebben gekend – en dat op datzelfde moment waarschijnlijk talloze anderen precies zoiets ervaren. Dat besef levert haar gemoedsrust op, door een gevoel van verbinding met anderen.

Verwondering vindt ze juist in alle vakken die ze op de middelbare school zo snel mogelijk liet vallen: natuurkunde, scheikunde, biologie en sterrenkunde. Ze vindt de onderwerpen bijna altijd interessant, maar bekent lachend dat ze er zelden genoeg van onthoudt om ze later goed te kunnen navertellen.

Dat maakt het voor haar in ieder geval tot een onuitputtelijke bron van verwondering: iedere keer kan ze opnieuw beginnen en zich verwonderen. Zo zag ze jaren geleden een filmpje van Tegenlicht over eiwitten. Ze weet niet meer precies uit te leggen wat de onderzoeker vertelde over de manier waarop eiwitten zich gedragen, maar het filmpje is nog altijd brandstof voor haar verwondering.

Een plek waar maken en ontmoeten samenkomen

Een bijzondere plek voor Marjolein is Special Made, de kralenwinkel van Evelien Blok aan de Gedempte Herensingel in Haarlem. Ze kwam er al toen haar kinderen klein waren en de winkel nog aan de Cronjé zat. Een bezoek voelde destijds als een feestelijk uitje en ook op de nieuwe locatie komt ze er nog altijd graag.

Wat Evelien heeft opgebouwd en de manier waarop zij mensen samenbrengt, vindt Marjolein inspirerend. Om uit te leggen waarom, grijpt ze opnieuw terug op Hannah Arendt. Die onderscheidde in het actieve leven drie fundamentele menselijke activiteiten: arbeiden, werken en handelen. Arbeiden heeft te maken met alles wat nodig is om in leven te blijven en te consumeren. Werken gaat over iets maken of opbouwen dat de eigen consumptie overstijgt. Handelen ontstaat in het contact en de ontmoeting tussen mensen.

In Special Made ervaart Marjolein een zeldzaam mooie balans tussen die drie. Er wordt ondernomen, iets gemaakt én ruimte gecreëerd voor intermenselijk contact. Ze loopt er bijna altijd vrolijk, opgeladen en vol inspiratie de deur uit.

Oefenen zolang het vrijwillig kan

Een gedachte die Marjolein graag doorgeeft, komt van Ineke Visser, voormalig hospicecoördinator. In een interview in De Verwondering spreekt zij over de wens van veel mensen om in vrede te sterven. Maar wanneer je tijdens je leven geen vrede hebt gekend of ontwikkeld, hoe doe je dat dan ineens op je sterfbed?

Het idee dat we vrede tijdens ons leven kunnen inoefenen, spreekt Marjolein aan. Ook Esther Perel benadrukt volgens haar het belang van oefenen zolang dat nog vrijwillig kan: oefenen in accepteren, vergeven, verduren en liefde geven.

Ze moet daarbij denken aan filosoof René Gude, die op een lichte manier kon spreken over hoeveel mensen stuntelen en tobben. We stuntelen en tobben wat af als mens. Hij schreef over hoe je efficiënt kan tobben door onder andere jezelf zo nu en dan aan een trainingsprogrammaatje te onderwerpen.

Als het leven ons dwingt, moeten we wel. Maar we hoeven daar niet op te wachten. Er bestaat ook een groot vrijwillig gebied waarin we kunnen oefenen – met aandacht, vrede en het soepel omgaan met andere perspectieven.

En wat mensen misschien niet direct van Marjolein verwachten? Dat ze graag aan olympisch gewichtheffen doet. Ook daarin komen concentratie, oefenen, kracht en beweging misschien wel heel mooi samen.

Meer over Marjolein

Meer over haar projecten waarin taal en muziek samenkomen is te vinden op Aap Noot Mies en YouTube.

Zelf een kaarsje smelten?

Met een eenvoudig en betekenisvol ritueel richt je je aandacht op iets dat in je leven gestold is geraakt en waarin je weer wat vloeibaarheid wilt brengen. Zo ontstaat ruimte voor beweging en nieuwe perspectieven. Deelname is gratis.

Bekijk wanneer Marjolein Kleine rituelen: Smelt een kaarsje begeleidt.